Het korte antwoord: in de thuiszorg mag een medewerker medicatie geven als die daarvoor bekwaam is en het medicatiebeleid van je organisatie het bij de functie toestaat. Tabletten, druppels en zalf geven staat niet op de wettelijke lijst van voorbehouden handelingen. Voor injecteren gelden wel de strengere regels van de Wet BIG. Als teammanager regel je dus drie dingen: wie mag wat, wie is nu bekwaam en waar staat dat.
Het is vrijdagmiddag. Samira, teammanager van een wijkteam, krijgt een appje van de planner. Een verzorgende is ziek en de zaterdagroute moet worden overgenomen. Helpende plus Jeroen kan. Maar op die route krijgt mevrouw Bakker oogdruppels en medicatie uit de medicatierol. Jeroen heeft de scholing twee jaar geleden gedaan. Mag hij deze route rijden?
Samira weet het niet zeker. En de planner ook niet. Dat is geen slordigheid: de regels zijn minder zwart-wit dan veel mensen denken.
Wat zegt de wet over medicatie geven?
De Wet BIG kent een lijst met voorbehouden handelingen. Injecties geven staat daarop, net als katheteriseren (Rijksoverheid). Zo'n handeling mag alleen worden uitgevoerd door of in opdracht van een bevoegde zorgverlener, en alleen door iemand die bekwaam is.
Een tablet, oogdruppels of zalf geven staat niet op die lijst. Daarmee is het niet vrij van risico. Het betekent wel dat de wet er geen diploma of functie aan koppelt. Voor medewerkers die niet onder de Wet BIG vallen, is de werkgever verantwoordelijk voor de inzet van deskundige en bekwame mensen. Dat volgt uit de Wkkgz, de wet over kwaliteit van zorg (ActiZ, 2020).
De sector heeft daarnaast eigen afspraken gemaakt: de Veilige principes in de medicatieketen, opgesteld door onder meer ActiZ, V&VN, Zorgthuisnl en de apothekers. Daarin staat dat de zorgorganisatie ervoor zorgt dat medicatie wordt toegediend door medewerkers die bekwaam en bevoegd zijn (Veilige principes, versie 3, december 2022).
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd gaat over de vraag of iemand een handeling mag doen. Bekwaam gaat over de vraag of iemand het kan. Daar hoort meer bij dan de handeling zelf: ook kennis van het doel, de risico's en de bijwerkingen, en kunnen zien wanneer je medicatie beter niet geeft (Zorg voor Beter).
Twee dingen zijn voor jou als teammanager belangrijk. Bekwaamheid is persoonlijk: je stelt het vast per medewerker en per handeling. En bekwaamheid verloopt. Wie een handeling lang niet heeft gedaan, kan onbekwaam zijn geworden, ook met het juiste diploma. Onbekwaam maakt onbevoegd.
Voor verzorgenden en verpleegkundigen werken we dit verder uit in de training Voorbehouden en risicovolle handelingen.
Welke functie mag wat?
De wet geeft dus geen lijstje per functie. Jullie eigen medicatiebeleid doet dat wel. In grote lijnen ziet het er zo uit:
- Verpleegkundige en verzorgende IG: geven medicatie volgens het zorgplan en de toedienlijst, als ze bekwaam zijn. Een voorbehouden handeling zoals injecteren doen ze alleen in opdracht van een arts of verpleegkundig specialist. Meer over deze rollen lees je op de pagina Verzorgende en verpleegkundige.
- Helpende (plus): er is geen wettelijk verbod. Een helpende mag doen waarvoor die bekwaam is. Dat vraagt scholing door de werkgever, een toets in de praktijk en een medicatiebeleid dat het toestaat. De helpende moet ook kunnen zien dat een cliënt de medicatie nu beter niet kan krijgen, en bijwerkingen kunnen signaleren. Wat de rol verder inhoudt, staat op de pagina Helpende (plus).
- Huishoudelijke hulp: medicatie hoort niet bij deze rol. Huishoudelijk medewerkers zien wel veel. Een volle medicijndoos of een open zakje op het aanrecht is een signaal dat ze doorgeven.
Wat regel je als teammanager?
Leg vast wie wat mag. De Veilige principes vragen om een medicatiebeleid met de taken en verantwoordelijkheden van medewerkers. Vertaal dat naar je team: welke functie mag welke toedienvorm geven, en onder welke voorwaarden?
Regel scholing en toetsing. De wet schrijft niet voor hoe vaak je toetst. Je organisatie bepaalt dat zelf. De Leidraad Bekwaamheid bij medicatie geven van V&VN beschrijft per toedienvorm welke kennis, vaardigheden en houding iemand nodig heeft. Dat is een bruikbare basis voor een toets.
Houd bij wie nu bekwaam is. Een lijst van drie jaar geleden zegt weinig. De planner moet op vrijdagmiddag kunnen zien wie welke handeling mag doen. Bij een thuiszorgorganisatie waar we mee werken kwam de vraag op of stappenplannen die medewerkers tijdens de dienst opzoeken, zoals oogdruppelen, ook in de training moeten staan. Dan tellen ze mee bij het aftekenen in de praktijk. Het laat zien waar het om draait: kennis, opzoeken en toetsen moeten op elkaar aansluiten.
Plan op bekwaamheid. De Veilige principes vragen om een planning waarin medewerkers binnen hun verantwoordelijkheid en bevoegdheid kunnen werken. Een route met oogdruppels gaat dus naar iemand die dat aantoonbaar kan.
Maak twijfel bespreekbaar. Een medewerker die zich niet bekwaam voelt, mag de handeling weigeren. Dat is geen onwil. Het is precies wat je wilt horen, liefst voor de dienst begint.
En kijk eerst wat de cliënt zelf kan. Soms is een hulpmiddel of medicatie in zakjes genoeg. Hoeveel de cliënt zelf beheert, leg je vast met de Beoordeling Eigen beheer van Medicatie (BEM).
Wat kan in een korte training en wat niet?
Kennis kan vooraf, in korte modules op de telefoon: wat controleer je, wanneer stop je en met wie overleg je. In onze training Medicatie aanreiken en toedienen staat ook het verschil tussen klaarleggen, aanreiken en toedienen.
Een training maakt iemand niet vanzelf bekwaam. Of een medewerker de handeling goed uitvoert, stel je vast in de praktijk, samen met een bekwame collega. De training zorgt dat die toets korter kan en dat de kennis terugkomt.
Terug naar Samira
Samira pakt het medicatiebeleid erbij. Een helpende plus mag medicatie uit de medicatierol geven, na scholing en een toets. Die toets heeft Jeroen gehaald. Oogdruppelen heeft hij sindsdien niet meer gedaan.
Ze belt hem. Jeroen zegt eerlijk dat hij over de druppels twijfelt. Hij rijdt de route, en de verzorgende van de route ernaast neemt mevrouw Bakker over. Maandag plant Samira een opfrismoment en een nieuwe toets in.
Tien minuten werk. En een planner die volgende keer weet waar het staat.
Dit artikel geeft algemene informatie. Het medicatiebeleid en de protocollen van je eigen organisatie zijn altijd leidend.
Wil je verder met bekwaam en bevoegd in je organisatie? Bekijk dan ons webinar hierover terug.


Zorgverbinder



